Hocaefendi'nin Kütüphanesi'nde Dine Dönüş Kitabının İncelenmesi

Hocaefendi Kütüphanesi güz döneminde “Okuma Seferberliği” adı altında çok orjinal bir çalışma başlattı. Bu çalışma Hocaefendi’nin okuduğu veya eserlerinde atıfta bulunduğu 300’den fazla eserin bir gönüllüler ekibince okunup, incelenmesini esas alıyor. Eserlere; hocamızın eser ve eser sahipleri hakkında yapmış olduğu atıfları okuyarak başlıyoruz. Her hafta kitaptan belirlenen bölümler katılımcılar tarafından okunuyor ve bölümün özeti, geçen kavramlar, kişiler ve Hocaefendinin düşünce dünyasındaki ve eserlerindeki irtibat ve iktibaslar üzerinde müzakereler yapılıyor. Her katılımcının bir görevi var. Sonuçta eser kollektif bir çalışmayla okunmuş ve müzakere edilmiş oluyor.

Eylül ayında Henry C. Link’in Dine Dönüş adlı eseri okuma seferberliği projesi kapsamında okundu. Fethullah Gülen’in 1995’te İnterStar televizyonunda katılmış olduğu özel bir haber programındaki röportajda kendisine sorulan bir soruya cevap sadedinde “Türkiye'de dini motif mevzuu başlangıcı itibariyle ele alınacak olursa bu durum, 46'lı yıllardan itibaren tahmin edilmeliydi. O dönemde dünyada Henry Link'in de ifade ettiği gibi dünya çapında bir dine dönüş oldu. O da zaten 'Dine Dönüş' kitabını yazdı, kitabına da o adı koydu. Hitler'in hareketinden sonra Avrupa'da millet, hatta varoluşçular bile, Sartre millet kiliselere koşuyordu diyor. O dönemde bir dine dönüş yaşandı. Türkiye'nin bundan nasibini alması gayet tabiidir. Türkiye bundan müstağni kalamazdı. Onun için ta 46'lı yıllarda İmam-hatipler, ilahiyat fakülteleri açıldı. 50'den sonra değişik platformda imam hatipler açıldı. Ve bunlar zamanla çoğaldı.” şeklindeki ifadeleri eser ve yazar hakkındaki yaklaşımını göstermektedir. (1)

Kitabın orjinal ismi The Return to Religion by Henry C. Link’tir. 1939 yılında basılmasına rağmen Türkçe’ye tercümesi 1949 yılında Ömer Rıza Doğrul tarafından yapılmıştır. Eser tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de çok okunmuştur. Bu bilgiler de Hocaefendi’nin bir bamteli kaydında yer almaktadır. Şöyle ki:

“Bu 2. Cihan Harbi sıralarında Batı’da böyle bir cinnet yaşanıyordu. Hatta denebilir ki o isyan felsefesinin arkasında, o varoluş ve Sartre felsefesinin arkasındaki düşünce cinnettir aslında. Bazı konularda isabetli tespitlerde bulunsalar da, hayvaniyeti, cismaniyeti, şehvani duyguları yerli yerinde tespit etseler de bir cinnettir bu. İnsan dışı davranışlara insanları çağrıdır. O günlerde düşünen insanlar da vardı. O günlerde Carlyle, Alex Carrel de o dönemlerdedir. Henry Link diye birisi Dine Dönüş adında bir kitap yazdı o dönemlerde. Tamam O da insanlara büyük ölçüde mecnun nazarıyla bakıyordu. Dine Dönüş diye tercüme edilmişti zannediyorum Ömer Rıza Doğrul tarafından. Maneviyatsızlıktan dolayı toplum rehabilite edilemediğinden dolayı. Allah insanı insan olarak yaratmış o hayvan değildir. Akif’in ifadesiyle o fıtratın sınırlarından çıkamaz. Sen hürr-ü mutlaksın der. Yani İnsan iradesiyle çok geniş alanlı yaşar, çok geniş alanlı yürür. Onu sınırlandırma mevzuu onun iradesine bırakılmış. Arka planında da Allah’ın emirleri var. Meseleyi sürekli arka planıyla ele alma var, takviye etmek için sürekli ona imanla bağlanma, haşr-u neşre inanma var. O zat (Henry Dink) de bunu anlatıyor, yani önce teşhis sonra tedavi yoluna gidilsin. (2)

Henry Link, psikolojik testlerin iş dünyasında da uygulanabilirliğini ortaya koyan Amerikalı bir psikolog olmasının yanı sıra yönetici, kişisel gelişim uzmanı ve yazardır. Aslında O eserini dini merkeze alan bir çalışmadan ziyade, dinin psikolojik tedavilerdeki önemi üzerine örgülemiştir. Bu eser 2. Dünya Savaşı yıllarındaki yoksulluk, arayış ve sosyal bunalımlara çözümler sunar. Hocaefendi, 1998 yılında Fransız Le Monde gazetesinde verdiği bir röportajda “Türkiye'de görülen İslamî yükseliş, sizce global şartlardan mı, yoksa yerel şartlardan mı kaynaklanıyor?” sorusuna şöyle cevap vermiştir:

“Aslında, zannediyorum, bütün dünyada dine yöneliş var. Biraz global olarak bakmak lazım. Rusya yıkıldıktan sonra dine bir yöneliş oldu. Bu yönelişin İkinci Cihan Harbi'nden sonra başladığı da söylenebilir. Hattâ, varoluş felsefesini sıktığımız zaman, ondan inanç boşluğu damlayacaktır. Sartre'da da, Marcus'de de, Camus'de de aynı boşluk görülür. Henry Link, o dönemde Dine Dönüş kitabını yazdı. Kitabında, ferdî bunalımlara çare olarak dine dönüşü tavsiye ediyordu. Sosyalizm, komünizm dünyanın önemli bir kısmını kasıp kavurduktan, dünyanın hemen her yanında şu veya bu şekilde etkisini gösterdikten sonra, biliyorsunuz, Rusya yıkıldı. Bu, tabiat dışı, insanın asıl özelliğine yabancı ideolojilerin, esasen ömürlü olması da mümkün değildi. Yıkıldıktan sonra, bu bölgede dinin önemi bir defa daha kendini gösterdi. Dine bu genel yönelişte Ortodoks, kilisesine; Müslüman, camisine döndü. Türkiye'de de hızlı bir dine dönüş görülmekte ve din adeta yeniden keşfedilmektedir.” (3)

Atıflardan da anlaşılacağı üzere eser yayınlandığı dönem itibariyle ruhsal ve toplumsal krize karşı pratik-ahlaki bir tedavi olarak dine yönelişi ve maneviyatsız bir toplumun rehabilite edilemeyeceği fikrini desteklemesi açısından kıymetli görülmüştür. 

Kitap, 1939 yılında basılmasına rağmen Türkçe’ye tercümesi 1949 yılında Ömer Rıza Doğrul tarafından yapılmıştır. Eser tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de çok okunmuştur. Mütercimin hem bölüm başlıklarındaki bilinçli değişiklikler hem yer yer uzun sayılabilecek ve İslam dininin ön plana çıkarıldığı hatta bazı yerlerde Hristiyanlığın ve yazarın bile eleştirildiği dipnotlarla, son kısma onayı alınarak yerleştirilmiş olan ilave kısmı ve Pazar okullarının detaylandırılması ile esere ülkesinde doldurulması gerektiğine inandığı bir boşluğu doldurma misyonu vererek taraflı bir tutum sergilemiş ve orjinalinden daha çok dini bir anlam yüklemiş olduğu göze çarpmaktadır. Bu ilavelerin eserin Türkiye’deki İslami kesim tarafından da fazlasıyla kabul görüp beğenilmesine katkıda bulunduğu düşünülmektedir.

Eser, psikoloji ve teoloji alanında derinlemesine bilgiler, araştırmalar içermemektedir. Yazarın 15 yıl içerisinde 4 binden fazla hastası ile yaşadığı tecrübelerinden edindiği gözlemlerden ve tavsiyelerden oluşmaktadır. Aslında O eserini dini merkeze alan bir çalışmadan ziyade, dinin insan ve toplum hayatına dair emir ve yasaklarının psikolojik tedavilerdeki destekleyici etkisi üzerine bina etmiştir. İçe dönük olmayı bencillik olarak değerlendiren ve zamanla bu durumun ruhsal sıkıntılara sebep olduğunu ifade eden yazar, hastalarına kendi ifadesiyle kendilerini insanlarla düşüp kalkmaya zorlamasını, buna vesile olabilecek aktiviteler içerisinde olmasını tavsiye eder. Fıtrata yerleştirilmiş olan inanma ihtiyacının tatmin edilmesi gerektiğinden, aidiyet hissiyatının yaşanabileceği etkinliklere dahil olmanın iyileştiriciliğinden, bilmenin yanında eylemin de gerekliliğinden, disiplin ve istikrarın insana hem maddi hem manevi katılar sağlayacağından, ailenin ve çocuk terbiyesinin toplumsal yapı açısından öneminden, asıl mutluluk sebebinin neye sahip olduğunda değil sahip olduklarınla ne yaptığında saklı olduğundan ve son olarak da hasedin; karakterin ve yaratıcı kudretin ölümü olmasından bahseden yazar söylemlerini çalıştığı vakalardan örneklerle desteklemeye ve anlaşılır kılmaya çalışmaktadır. 

Kitap her ne kadar 1940’lı yıllarda yazılmış olsa da insan motifi ve sorunları, eğitim ve ruhsal problemler neredeyse günümüzdekilerle aynıdır. Sorunlara önerilen çözümler de ufak değişikliklerle uygulanabilir niteliktedir. 

Eseri çalışırken yazarın yaklaşımları bizlerde Hocamızın yaşatmak için yaşama ideali, iman salih amel ilişkisi, kendini bilmek, nefis terbiyesi, bencillik girdabı, diğerkamlık, akıl-dimağ ilişkisi, rahat ve rehavete düşkünlük, aile ve çocuk terbiyesi, insan yetiştirme, duanın önemi gibi konulardaki yazılarını bir kez daha okumaya, daha iyi anlamaya yöneltti.

Hocaefendi’nin geniş kütüphanesinden nasibimize bu sefer Dine Dönüş kitabı düştü. Amatör bir ekiple yapmaya çalıştığımız bu okumaların uzmanları tarafından çok daha derin ve tatmin edici çalışmalara dönüşebilmesi duasıyla…

Hocaefendi’nin Kütüphanesi Okuma Seferberliği Projesi
Dine Dönüş Kitabı Okuma Grubu

1. https://fgulen.com/tr/basindan-tr/televizyon-roportajlari/InterStar-InterStar-Televizyonunda-Ozel-Haber-Programinda
2. İkinci Dünya Savaşı sonrasında görünen umumî cinnet ve Henry C. Link’in “Dine Dönüş” kitabının muhtevası… (03.47) https://herkul.org/bamteli/ruhi-bunalim-ve-gayeli-hayat/
3. https://fgulen.com/tr/basindan-tr/fethullah-gulenle-gazete-roportajlari/fransiz-le-mondeda-nicole-popela/le-monde-kac-cesit-islam-var