Sanat Düşüncesi ve Tefekkür Usulü - Çağrı Adil

Sanat düşüncesi; aklın bediî çalışması, müzikteki estetiği görebilmek, bir çiçek gördüğümüzde bundan sevinç duyabilmek ve Yaratan’ın güzelliği içerisinde yaratılanı görebilmektir. Sanatta Sâni’i görmek, kısaca tefekkür etmektir.

Tefekkür nasıl yapılır? Hocaefendi’nin ifadesiyle, semaların üzerinde icmalen durmak gerekir. Çünkü orası, çoğu itibarıyla bizim görme ve duyma alanımızın dışındadır. Dünya üzerindeki tefekkür ise duyular âlemimize girdiği ölçüde yoğunlaşmayı ve detaylara inmeyi icap eder.

Günümüzde pek çok tanınan ve sevilen şairden biri olan Goethe’nin “Binlerce Şekilde” şiirinde de bu bakış açısını görmek mümkündür. Şair, çiçeklerle donanmış çimenlerde, renkli yıldızlarla süslenmiş âlemde Allah’ın güzelliğini ve sanatını görür:

“Bir hâli misali çiçeklerle donanmış çimlerde,

Ey âlemi renkli yıldızlarla donatan,

Pek güzel görürüm seni.”

Seyyid Nesîmî’nin meşhur şiiri ile “Enel-Hak” hakikati arasında da insanın hakikatte yalnızca maddî varlığından ibaret olmadığı düşüncesi vardır. Hallâc-ı Mansûr “Enel-Hak” derken, insanın benliğinde görülen hakikatin aslında Hakk’a ait olduğunu ifade etmek ister. Nesîmî ise “Ben sığar iki cihan, ben bu cihana sığmazam” derken, insanın hakikatinin yalnızca bu maddî varlık ve dünya ile açıklanamayacağını anlatır.

Üstad’ın bütün zîruhların “Lâ ilâhe illallah” dediğini ifade etmesinden, “Lâ ilâhe illallah”ı mecazen duymasına; Orhan Veli’nin “Ölüme Yakın” şiirinde bir akşamüstü pencereden etrafı izlerken denizin, karanlık gökyüzünün ve kuşların hâlini anlatmasına kadar, Yüce Rabb’in yaratışına dair her dönemin edebiyatçısında kendine has bir yorum bulabiliriz.

Bütün bunlarda ortak olan nokta, sanat eserinin ve yaratılmışların ötesine geçerek Sanatkâr’ı görebilmektir. Çiçekte çiçeği görmekten öte, o çiçeğin güzelliğini yaratanı görebilmek; gökyüzüne bakarken yalnızca gökyüzünü değil, o gökyüzünün ardındaki kudreti ve sanatı fark edebilmektir. İşte bu bakış, sanatın tefekkürle birleştiği noktadır.